וַיְהִי דְבַר־יְהוָה אֵלַי לֵאמֹר מָה־אַתָּה רֹאֶה יִרְמְיָהוּ וָאֹמַר מַקֵּל שָׁקֵד אֲנִי רֹאֶה׃

וַיֹּ֧אמֶר יְהוָ֛ה אֵלַ֖י הֵיטַ֣בְתָּ לִרְא֑וֹת כִּֽי־שֹׁקֵ֥ד אֲנִ֛י עַל־דְּבָרִ֖י לַעֲשֹׂתֽוֹ׃ פ

 

GIỚI THIỆU TỔNG QUÁT

I.                Đặt vấn đề

Ngôn sứ Giê-rê-mi-a, ông đã sống cách chúng ta hơn 2500 năm trước, ông đã đáp trả tiếng gọi của Đức Chúa[1] (יְהוָה), làm ngôn sứ của Ngài để đến với muôn dân các nước, để nhổ, để lật, để hủy, để phá, để xây, để trồng (Gr 1,10). Có lẽ là bởi vì ông đã cảm thụ được nỗi bận tâm của Đức Chúa (Gr 1,11-12) và chia sẻ nỗi bận tâm đó. Qua thị kiến, ông được Đức Chúa chia sẻ cho biết, Ngài luôn canh thức và làm sao để dân của Ngài, con cái của Ngài tuân giữ những lời của Ngài để họ được sống, được thừa hưởng lời hứa của giao ước.

Ngày nay, Đức Chúa vẫn canh thức, vẫn bận tâm. Qua Ngôi Lời là Đức Giêsu, Ngài vẫn muốn ý của Ngài (những lời của Ngài) được thể hiện dưới đất cũng như trên trời (Mt 6,10). Thật vậy, Đức Giêsu Ki-tô, lời của Thiên Chúa đã đến và ở giữa chúng ta (Ga 1,14), và dân chúng đã thấy lại hình ảnh tiên báo của Giê-rê-mi-a qua con người Đức Giêsu Ki-tô (Mt 16,14), Đấng thiết lập giao ước mới (Gr 31,31-34). Thiên Chúa qua Đức Giêsu Ki-tô đã tiếp tục mời gọi mỗi người Ki-tô hữu, và trao cho họ sứ mạng canh thức trên những lời của Ngài và để những lời đó được thực hiện “Vậy anh em hãy đi và làm cho muôn dân trở thành môn đệ, làm phép rửa cho họ nhân danh Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần, dạy bảo họ tuân giữ mọi điều Thầy đã truyền cho anh em. Và đây, Thầy ở cùng anh em mọi ngày cho đến tận thế”. (Gr 1,11-12; Mt 28,19-20).

II.               Mục tiêu

Đề tựa cho đoạn văn Gr 1,11-12 và cũng là đề tựa cho bài viết này là: “ĐIỀU BẬN TÂM của THIÊN CHÚA”, điều đó cho thấy, mục đích của việc chú giải đoạn văn này là muốn làm sáng tỏ nội dung ý nghĩa chính yếu của bản văn, và qua đó sẽ giúp cho độc giả hiểu được nỗi bận tâm của Thiên Chúa, và đồng thời đó cũng là điều mà Thiên Chúa bận tâm muốn chia sẻ với mỗi người Ki-tô hữu chúng ta.

III.             Phương pháp

Để thực hiện được mục tiêu chú giải đoạn văn này, người viết sẽ áp dụng phương pháp tổng hợp bao gồm: phân tích đồng đại và lịch đại, lấy chính các bản văn Kinh Thánh để giải thích Kinh Thánh. Bên cạnh đó, người viết cũng tra cứu ý nghĩa các tên gọi, các nghĩa ngữ dựa theo bối cảnh văn hoá và lịch sử Kinh Thánh.

IV.            Các bước tiến hành

Sau phần giới thiệu tổng quát như đã trình bày ở trên, phần Tiếp cận bản văn là bước quan trọng đầu tiên của việc chú giải bản văn Gr 1,11-12. Bước này gồm ba chương: chương một Quan sát tiền đề; chương hai Khảo sát khái quát; và chương ba Phân tích chi tiết (phần chú giải). Sau khi đã làm sáng tỏ nội dung ý nghĩa của bản văn từ phần Tiếp cận bản văn, phần thứ hai là đúc kết lại nội dung và ý nghĩa để từ đó rút ra bài học thiêng áp dụng trong cuộc sống.

TIẾP CẬN BẢN VĂN

I.                QUAN SÁT TIỀN ĐỀ

1.     Giới hạn bản văn và ngữ cảnh

Xét cả về mặt hình thức và nội dung, bản văn Giê-rê-mi-a 1,11-12 là một đơn vị văn chương độc lập và hoàn chỉnh.

Về mặt hình thức, đoạn văn này được khởi đầu ngay sau câu 10 và kết thúc ở câu 12 bởi dấu chấm hết câu và dấu mở đầu cho một đoạn văn mới (paragraph) “פ:”[2]. Bên cạnh đó, cụm từ đầu câu 11, là một cấu trúc rất quen thuộc và thường mở đầu cho một trình thuật mới, đặc biệt trong giọng văn của các ngôn sứ: “có lời Đức Chúa nói (phán) với tôi” (וַיְהִי דְבַר־יְהוָה אֵלַי לֵאמֹר)[3]. Và ở câu kế tiếp được đóng lại hoàn hảo với lời xác nhận và giải thích ý nghĩa của Đức Chúa.

Về mặt nội dung, trình thuật này truyền tải được đầy đủ sứ điệp mặc khải của Đức Chúa, đặc biệt trong câu 12, phần giải thích của Đức Chúa cho Giê-rê-mi-a, sử dụng cấu trúc đóng khung làm nổi bậc điều bận tâm của Đức Chúa (כִּֽי־שֹׁקֵ֥ד אֲנִ֛י עַל־דְּבָרִ֖י לַעֲשֹׂתֽוֹ), Đấng đang thức canh trên lời của Ngài và làm cho lời của Ngài được thực hiện.

Cho nên có thể nói, đây là một cuộc hội thoại thân tình giữa Đức Chúa và Giê-rê-mi-a, hội thoại này làm nổi bật ý nghĩa ơn gọi, sứ vụ của Giê-rê-mi-a và cũng là của mỗi người Ki-tô hữu[4]. Theo Jerome, ngữ cảnh tổng quát về bối cảnh chính trị xã hội thời kỳ Giê-rê-mi-a sống và thi hành sứ vụ là giai đoạn phức tạp nhất của vùng Cận Đông xưa, trải qua ba đời vua nước Giu-đa[5]. Giê-rê-mi-a chứng kiến sự sụp đổ của các đế quốc lớn và sự hỗn độn của vương quốc Giu-đa[6]. Hai sự kiện chính yếu xảy ra trong thời kỳ này: thứ nhất là việc tái thiết lề luật dưới triều đại của vị vua tốt[7], vua Giô-si-gia-hu (640-609 BC)[8]. Và sự kiện thứ hai là sự suy sụp của Giê-ru-sa-lem và Giu-đa ở triều đại của hai vị vua xấu sau này: vua Giơ-hô-gia-kim (609-598 BC)[9] và vua Sê-đê-ci-a (507-587)[10], và đưa đến hậu quả sau cùng là lưu đầy ở Ba-by-lon[11]. Còn ngữ cảnh tổng quát sứ vụ của Giê-rê-mi-a theo lịch đại so với các ngôn sứ lớn nổi tiếng khác (best known) thì Giê-rê-mi-a được xếp hàng thứ tám: Amos, Hosea, Isaiah, Micah, Nahum, Zephaniah, Habakkuk, Jeremiah, và Ezekiel[12]. Tuy nhiên, nếu xếp theo thứ tự văn chương thì Jeremiah, Ezekiel, Isaiah lên hàng đầu[13]. Như thế có thể nói, bối cảnh tổng quát của ngôn sứ Giê-rê-mi-a trong toàn bộ Kinh Thánh, cũng như trong chương trình cứu độ của Thiên Chúa là rất quan trọng (Gr 1,1-19)[14].

Ngữ cảnh gần và trực tiếp của bản văn là bối cảnh ở đoạn mở đầu của sách Giê-rê-mi-a với lời giới thiệu về thân thế, về niên đại, và đặc biệt là điều xác tín: “lời của ông Giê-rê-mi-a, là những lời mà ĐỨC CHÚA đã phán với ông” (Gr 1,1-3).

Bối cảnh gần liền sát ngay bản văn là trình thuật về ơn gọi ngôn sứ cho muôn dân của Giê-rê-mi-a (Gr 1,4-10).

Sau đó là bản văn làm chú giải (Gr 1,11-12).

Bối cảnh liền sau bản văn cũng là một đoạn văn mới (Gr 1,13-19), Đức Chúa tiếp tục mời gọi ông lại thấy gì và Ngài lại tiếp tục giải thích nội dung ý nghĩa như Ngài đã làm trước đó, và để khích lệ ông trong sứ vụ ngôn sứ đầy nguy hiểm và khó khăn, Ngài hứa sẽ luôn ở với ông (Gr 1,17-19)[15].

2.     Phê bình bản văn

Theo BHS[16], không có phát hiện các biến thể trong đoạn văn này, vì thế không làm thay đổi ý nghĩa thần học tổng thể, nhưng có giá trị trong việc làm sáng tỏ lịch sử truyền khẩu và biên soạn của bản văn. Tuy nhiên, chỉ có một chút khác biệt trong việc chuyển ngữ trực tiếp từ bản BHS khi đối chiếu với bản dịch tiếng Việt của Nhóm GKPV.

Sự khác biệt về chuyển ngữ này sẽ được giải thích và bàn đến ở phần Phân tích chi tiết.

3.     Bản văn

Bản dịch xác nghĩa trực tiếp từ bản văn tiếng Hip-ri theo BHS:

Bản BHS	Bản dịch xác nghĩa của tác giả từ BHS[17]	Bản dịch GKPV
וַיְהִי דְבַר־יְהוָה אֵלַי לֵאמֹר מָה־אַתָּה רֹאֶה יִרְמְיָהוּ וָאֹמַר מַקֵּל שָׁקֵד אֲנִי רֹאֶה׃     וַיֹּ֧אמֶר יְהוָ֛ה אֵלַ֖י הֵיטַ֣בְתָּ לִרְא֑וֹת כִּֽי־שֹׁקֵ֥ד אֲנִ֛י עַל־דְּבָרִ֖י לַעֲשֹׂתֽוֹ׃ פ	Có lời ĐỨC CHÚA nói với tôi: “điều gì ngươi đang thấy, Giê-rê-mi-a?” Và tôi thưa điều được thấy: “một nhánh cây Hạnh Đào”. Và Đức Chúa đã nói với tôi: “Ngươi đã thấy đúng, bởi vì Ta đang canh thức trên những lời của Ta để thực hiện những lời đó.	Có lời ĐỨC CHÚA phán với tôi rằng: “Giê-rê-mi-a, ngươi thấy gì?” Tôi thưa: “Tôi thấy một nhánh “cây canh thức”.”   Đức Chúa liền phán với tôi: “Ngươi thấy đúng, vì Ta đang canh thức để thi hành lời Ta.”

II.               KHẢO SÁT KHÁI QUÁT

1.     Cấu trúc:

Đây là một đơn vị bản văn hoàn chỉnh như đã trình bày ở trên, đồng thời cũng là một hội thoại hoàn chỉnh. Dựa trên dấu ngắt câu[18] và động từ nói “אמר”, người viết phân cấu trúc đoạn văn này như sau:

A Đức Chúa nói: “וַיְהִי דְבַר־יְהוָה אֵלַי לֵאמֹר מָה־אַתָּה רֹאֶה יִרְמְיָהוּ” (c.11a)

B Giê-rê-mi-a nói: “וָאֹמַר מַקֵּל שָׁקֵד אֲנִי רֹאֶה׃” (c.11b)

A’ Đức Chúa nói: “וַיֹּ֧אמֶר יְהוָ֛ה אֵלַ֖י הֵיטַ֣בְתָּ לִרְא֑וֹת כִּֽי־שֹׁקֵ֥ד אֲנִ֛י עַל־דְּבָרִ֖י לַעֲשֹׂתֽוֹ׃ פ” (c.12)

2.     Kết cấu trình thuật

Các cảnh của trình thuật Gr 1,11-12 tương ứng với cấu trúc bên trên:

Cảnh	Tiêu chuẩn phân cảnh	Chủ đề
Cảnh một: (c. 11a)	Nhân vật: Đức Chúa và Giê-rê-mi-a Hành động: Nói và hỏi	Giê-rê-mi-a đang thấy gì?
Cảnh hai: (c. 11b)	Nhân vật: Giê-rê-mi-a và Đức Chúa Hành động: Trả lời (nói)	Một nhánh cây Hạnh Đào.
Cảnh ba: (c. 12)	Nhân vật: Đức Chúa và Giê-rê-mi-a Hành động: Nói và giải thích	Thấy đúng, và giải thích thêm cho đúng

Kết cấu trình thuật cho thấy Đức Chúa là người chủ động hỏi, xác nhận đúng sai, và đồng thời là Người giải thích ý nghĩa. Thời gian kể và được kể bằng nhau. Tuy chỉ vỏn vẹn trong hai câu, nhưng cũng đủ để cho thấy điều Đức Chúa đang bận tâm, đang canh thức.

III.             PHÂN TÍCH CHI TIẾT

Qua khảo sát khái quát, giờ đây chúng ta phân tích chi tiết ý nghĩa từng từ, cụm từ trong mỗi cảnh hội thoại hầu khám phá ra nội dung sứ điệp của bản văn muốn truyền tải.

1.     Có lời ĐỨC CHÚA nói với tôi: “Điều gì ngươi đang thấy, Giê-rê-mi-a?”

1.1 Có lời của Đức Chúa nói với tôi “וַיְהִי דְבַר־יְהוָה אֵלַי לֵאמֹר”:

1.1.1 Đức Chúa “יְהוָה”

Đức Chúa (יהוה), là tên gọi của Thiên Chúa trong Cựu Ước. Tên luôn luôn được viết với bốn phụ âm của tiếng Hebrew: yod (Y), he (H), waw (W), he (H), và vì lý do đó, cho nên YHWH được gọi là “tên bốn chữ” (Tetragrammaton). Trước kia, tên YHWH (יהוה) không có nguyên âm, sau này các học giả Do Thái (được gọi là Masoretes) cho thêm nguyên âm vào thành: “יְהוָה”. YHWH (יהוה) khi thì đứng một mình, khi thì có giới từ hay liên từ đi theo, và xuất hiện hơn 6000 lần trong Kinh Thánh Cựu Ước[19]. Vì đây là tên cực thánh cho nên chỉ được viết bằng bốn chữ cái “Tetragrammaton”, và khi gặp hạn từ này sẽ phải đọc thay thế là Adonai (Đức Chúa) hoặc Elohim (Thiên Chúa). Ý nghĩa của tên gọi YHWH không được biết rõ, nhưng dựa vào văn phạm, từ YHWH (יהוה) được hình thành từ gốc của động từ hāwāy, tương đương với động từ To Be trong tiếng Anh, có nghĩa: Là/ Hiện Hữu[20]. Phân tích này cho thấy, những khái niệm thần học về tên YHWH mang ý nghĩa: Ta là Đấng Ta là (one who is); Ta là Đấng Tự Hữu/ Hằng Hữu (who exists), hay Đấng Nguồn Hiện Hữu (who causes existence). Điều này được chứng thực khi Đức Chúa (YHWH) đã mặc khải tên Mình cho Mô-sê ở bụi gai trong sách Xuất Hành 3:14[21].

Đối với Giê-rê-mi, Đức Chúa (YHWH) là một Đức Chúa hằng sống. Các thần khác đều là hư ảo, giả dối, thậm chí không thể mang lại mưa (Gr 14,22), trong khi đó Đức Chúa là nguồn cung cấp nước tự nhiên (Gr 2,13; 17,7–8,13), Ngài gửi mưa (5,24; 14,22b), kiểm soát nước biển (5,22), và trao cả đất đai và dân tộc vào tay bất kỳ ai mà Ngài muốn (27:5–6). Các thần hư ảo do con người lập nên không có quyền năng cứu rỗi (Gr 2,27b-28; 11,12), không hề hay biết. Ngược lại, Đức Chúa hay biết mọi sự (12:3; 15:15; 18:23; 29:23), Ngài biết mọi người và Ngài biết các sự kiện, không chỉ những sự kiện đang diễn ra mà cả những sự kiện được lên kế hoạch cho tương lai (1:5; 29:11; 33:3). Đặc biệt, Đức Chúa là một thẩm phán công chính (11:20) [22].

Dựa trên ngữ cảnh của bản văn, và đặc tính của nguồn văn J, nguồn J (Jehovist, Yahwist) diễn tả tính cách Đức Chúa như con người[23]: Ngài có tên gọi, và được biết đến dưới nhiều cái tên[24], nhưng quan trọng nhất trong truyền thống Thánh Kinh, Đức Chúa (YHWH) là Thiên Chúa của giao ước “Yahweh is the god of the covenant”[25][26]. Và riêng với Giê-rê-mi-a, Đức Chúa là Thiên Chúa hằng sống, Ngài luôn hành động theo sự công chính của Ngài[27].

1.1.2 Lời “דָּבָר” (dabar):

Trong ngôn ngữ Hebrew, “דָּבָר” (dabar) là một trong hai từ chính yếu thường dùng để diễn tả “lối nói thần linh” (divine speech), lời của Thiên Chúa hay Đức Chúa nói với dân của Ngài, và thường xuất hiện nhiều trong sách các ngôn sứ. “דָּבָר” (dabar) có thể ở dạng động từ "to speak" (nói) hay danh từ "word" (lời). Động từ thường xuất hiện ở dạng Piel, tần suất xuất hiện là 289 lần, và xuất hiện 448 lần dưới dạng danh từ[28]. Trong câu 11 này, “דָּבָר” (dabar) là một danh từ hợp giống số cách, đóng vai là sử hữu cách bổ nghĩa cho Đức Chúa (lời Đức Chúa).

1.1.3 Nói/ phán/ thưa “אמר” (amar):

Động từ “אמר” (amar) là từ chính yếu thứ hai thường dùng để diễn tả “lối nói thần linh” (divine speech). Động từ “אמר” (amar) xuất hiện thường xuyên hơn trong sách các ngôn sứ, 1,411 lần, và tổng cộng 5,000 lần trong Kinh Thánh mang nghĩa "to say" (nói) [29]. “אמר” (amar) được sử dụng cho phát ngôn của con người như trong câu 11 này và trong Is 2:3; Jer 1:6; Ezek 2:4, nhưng chủ thể chính trong ngữ cảnh thường là Thiên Chúa, và “אמר” (amar) xuất hiện 16 lần trong sách các Ngôn sứ trong bối cảnh “lối nói thần linh”: Is 1:11; Jer 1:4; Ezek 2:1; Dan 8:13; Hos 1:2; Joel 2:19; Amos 1:2; Obad 1; Jon 1:1; Mic 2:3; Nah 1:12; Hab 2:2; Zeph 3:7; Hag 1:1; Zech 1:1; Mal 1:2. Ngoài ra cũng có hai danh từ có liên hệ với gốc động từ này, nhưng rất ít được xuất hiện[30].

Tóm kết phần 1.1: “Có lời Đức Chúa nói với tôi” là một cấu trúc rất quen thuộc, đặc biệt trong giọng văn ngôn sứ. Nếu dịch “có lời Đức Chúa phán với tôi” thì sẽ diễn tả một Thiên Chúa từ trên cao, tại thượng “phán” xuống cho bề tôi. Nhưng nếu dựa vào bối cảnh của bản văn, của lời hội thoại, cộng với truyền thống văn chương (nguồn J) trình bày tính cách một Thiên Chúa như nhân, một Thiên Chúa của giao ước luôn đồng hành cùng với dân Người, và đồng thời có sự xuất hiện của giới từ “אֶל” (nói trực tiếp với…), phần 1.1 diễn tả một cuộc trò chuyện thân mật giữa Đức Chúa và Giê-rê-mi-a như diện đối diện với nhau, có thể nói như hai người bạn. Chính vì thế, người viết chọn cách dịch: “Có lời Đức Chúa nói với tôi” sẽ đúng hơn cách dịch một Thiên Chúa từ trên cao phán xuống.

1.2 Điều gì ngươi đang thấy, Giê-rê-mi-a? “מָה־אַתָּה רֹאֶה יִרְמְיָהוּ”

1.2.1 Thấy “ראה”, thị kiến của ngôn sứ

Động từ “ראה” (thấy) lần đầu tiên xuất hiện ở St 1,4  “וַיַּ֧רְא אֱלֹהִ֛ים אֶת־הָא֖וֹר כִּי־ט֑וֹב” (và Thiên Chúa thấy ánh sáng thật tốt đẹp). Động từ này xuất hiện rất nhiều trong Kinh Thánh, tổng cộng 1294 lần[31]. Có một số chồng chéo về mặt ngữ nghĩa liên quan đến thị kiến của các vị ngôn sứ: nhầm lẫn giữa những thị kiến “מַרְאָה” (visions), và những giấc mơ “חֲלוֹם” (dreams). Không phải tất cả các giấc mơ đều là thị kiến (St 20,3; 51,10; 40,5), nhưng thị kiến của một ngôn sứ có thể đến từ giấc mơ (Đa-ni-en 7; Da-ca-ri-a 3; 4,1). Ở một số nơi, thị kiến và giấc mơ cũng mang tính đồng nghĩa với nhau “Người phán: “Hãy nghe Ta nói đây! Nếu trong các ngươi có ai là ngôn sứ, thì Ta, ĐỨC CHÚA, Ta sẽ tỏ mình ra cho nó trong thị kiến[32], hoặc sẽ phán với nó trong giấc mộng.” (Ds 12,6). Tuy nhiên trong từ vựng tiếng Hebrew, từ thị kiến “מַרְאָה” không phải lúc nào cũng mang nghĩa thị kiến, đặc biệt trong thị kiến “thung lũng bộ xương khô” trong Ê-dê-ki-en 37,1-14[33].

Các ngôn sứ thường tuyên sấm lời Đức Chúa được mặc khải qua giấc mộng “חֲלוֹם”, hay được thấy “ראה” qua thị kiến “מַרְאָה” (Joel 3,1)[34]. Riêng với Giê-rê-mi-a, “thấy qua thị kiến” hay “thấy trong giấc mộng” vẫn chưa đủ, vì Giê-rê-mi-a cho rằng: đôi khi thị kiến và giải thích thị kiến là do đầu óc người đó tưởng tượng mà ra, không phải là thánh ý của Chúa. Bằng chứng là trong thời của Giê-rê-mi-a đã có nhiều người tuyên sấm giả, phỉnh phờ dân chúng: “ĐỨC CHÚA các đạo binh phán như sau: đừng nghe lời các ngôn sứ tuyên sấm, chúng phỉnh phờ các ngươi; điều chúng nói chỉ là thị kiến do tưởng tượng, chứ không phải do miệng ĐỨC CHÚA phán ra.” (Gr 23,16). Theo Giê-rê-mi-a, thẩm quyền tuyên sấm của một ngôn sứ thật phải hội đủ hai điều kiện: thứ nhất là thấy, có thể là thấy “ראה” qua thị kiến “מַרְאָה” hay giấc mơ “חֲלוֹם”. Thứ hai là phải nghe những lời từ miệng Đức Chúa phán ra “לֹ֖א מִפִּ֥י יְהוָֽה”[35].

Như thế, bối cảnh Đức Chúa nói: “điều gì ngươi đang thấy, Giê-rê-mi-a?” như là lời Ngài mời gọi, như là điều mà Đức Chúa muốn chỉ cho ông thấy sau khi Ngài gọi và đặt để ông là người đứng đầu các dân các nước, để nhổ, để lật, để hủy, để phá, để xây, để trồng (Gr 1,10). Vì thế cho nên, đây có lẽ không phải là thị kiến hay là cái thấy ảo, nhưng là cái thấy trên những đồ vật sự vật có thật trong cuộc sống (dấu chỉ thời đại), bên cạnh Giê-rê-mi-a, mà qua đó, Thiên Chúa cho ông hiểu điều Ngài muốn nói, điều Ngài muốn bày tỏ. Chúng ta sẽ còn thấy nhiều lần như vậy trong Giê-rê-mi-a và trong sách ngôn sứ khác (Gr 24,1-10; Am 7,8; 8,2)[36].

1.2.2     Giê-rê-mi-a

Tên Giê-rê-mi-a có nghĩa “Tán dương Đức Chúa” (exaltation of the Lord)[37]. Ông sinh ra ở A-na-thốt trong đất Ben-gia-min, là một ngôi làng nhỏ cách phía Bắc cách Giê-ru-sa-lem 5 km. Cha ông là tư tế Khin-ki-gia-hu (Gr 1,1-2). Ông là một trong những ngôn sứ đặc biệt, được chỉ định làm ngôn sứ trước khi được hình thành trong dạ mẹ (Gr 1,5), và chưa đủ tuổi làm ngôn sứ (Gr 1,7-8). Với đặc sủng này, một số giáo phụ hiểu rằng, ông được ơn không mắc tội tổ tông truyền[38]. Ông được mời gọi sống độc thân xem như là một “sứ điệp gửi đến cho những người cùng thời rằng: đại hoạ đang chờ đợi Giu-đa, tất cả sẽ chết, thành thị sẽ bị phá bỏ tang hoang, không còn chuyện vui vẻ của cưới xin, sẽ không còn gia đình, nhất là không còn được cử hành tang chế và chôn cất người chết, đây là một bất hạnh kinh khủng (x. 22,18-19; 1 V 14,11; Ed 29,5). Hơn nữa, Giê-rê-mi-a đã chứng kiến cảnh lưu đầy dân Chúa vào năm 598 và cảnh Giê-ru-sa-lem bị sụp đổ như là chứng nhân trực tiếp và bất lực vào năm 587.”[39]

Tầm ảnh hưởng của Giê-rê-mi-a là rất lớn, và đặc biệt là sau khi ông qua đời. Ông đã để lại một trong những quyển Kinh Thánh sách dài nhất[40]. Trong quy điển (canon), sách của ông được xếp vào nhóm những ngôn sứ lớn, và đứng vị trí thứ hai sau I-sai-a[41]. Tên Giê-rê-mi-a được nhắc đến 130 lần trong sách của ông. Sách của ông được cộng đồng bị lưu đày đọc và suy gẫm. Tiên tri Ê-dê-ki-en, các sách Thánh Vịnh, và phần hai của I-sai-a cũng ảnh hưởng bởi tác phẩm của ông[42]. Ngoài ra, sách của ông được tiên tri Đa-ni-en suy gẫm và nhắc đến: “tôi đọc Sách Thánh để tìm hiểu ý nghĩa con số những năm phải trôi qua trước khi mãn thời kỳ Giê-ru-sa-lem phải chịu cảnh điêu tàn, tức là bảy mươi năm, theo lời ĐỨC CHÚA phán với ngôn sứ Giê-rê-mi-a.” (Dn 9,2). Ông cũng được dân chúng công nhận là một ngôn sứ lớn: dân chúng so sánh ông như Mô-sê trong Cựu ước, và như Chúa Giêsu trong thời Tân ước (Mt 16,14)[43].

Tóm kết phần 1.2: “Điều gì ngươi đang thấy, Giê-rê-mi-a?” có thể xem như một lời mời gọi của Đức Chúa, Ngài mời gọi hay chỉ cho ông sự vật, cảnh vật thực tế như là dấu chỉ của thời đại, để qua đó, Ngài mặc khải cho ông biết điều bận tâm hay ý định của Ngài.

2.     Và tôi thưa điều được thấy: “Một nhánh cây Hạnh Đào”.

Cây Hạnh Đào “Almond/ Amygdalus communis/ Prunus dulcis” trong ngôn ngữ Hebrew có hai từ để diễn đạt là: luz “לוּז” (St 30,37; Xh 25,33; 37,19) và shaqed “שָׁקֵד” (St 43,11; Xh 25,34; 37,20; Ds 17,23; Gv 12,5; Gr 1,11). Ở vùng Trung Đông “Middle East”, Cây Hạnh Đào là cây đầu tiên ra hoa, thường trong tháng Giêng, báo hiệu bắt đầu một mùa nông nghiệp mới[44]. Shaqed “שָׁקֵד” trong tiếng Hebrew có nghĩa là siêng năng, cần cù “diligence”, và hoa của cây mang biểu tượng báo hiệu đánh thức mùa xuân “the flowers symbolize the awakening of spring”. Vì mang tính biểu tượng đó, trong tiếng Hebrew, cây còn có tên: “cây canh thức”[45]. Shaqed “שָׁקֵד” xuất hiện tổng cộng sáu lần trong Kinh Thánh, trong khi đó luz “לוּז” ít xuất hiện hơn[46].

Cây Hạnh Đào thường được dùng để làm thực phẩm, làm quà tặng (St 43,11[47]), và thường được dùng làm đồ trang trí hơn[48]:

Ngươi sẽ làm một trụ đèn bằng vàng ròng. Ngươi sẽ làm trụ đèn, chân đèn và nhánh đèn bằng vàng gò; đài hoa, nụ hoa và cánh hoa gắn liền với trụ đèn. Sáu nhánh đâm ra hai bên: ba nhánh bên này, ba nhánh bên kia. Trên nhánh bên này, có ba đài hoa hình hoa hạnh đào, với nụ và cánh hoa; trên nhánh bên kia, có ba đài hoa hình hoa hạnh đào, với nụ hoa và cánh hoa. Sáu nhánh từ trụ đèn đâm ra sẽ đều như thế. Ở thân trụ đèn, có bốn đài hoa hình hoa hạnh đào, với nụ hoa và cánh hoa. (Xh 25,32-34)[49].

Ngoài ra, cây Hạnh Đào cũng mang biểu tượng “được Đức Chúa chọn”[50].

ĐỨC CHÚA phán với ông Mô-sê rằng: “Hãy bảo con cái Ít-ra-en nộp cho ngươi, qua các trưởng tộc, mỗi gia tộc một cây gậy, tất cả là mười hai cây. Ngươi sẽ viết tên mỗi người vào cây gậy của nó … Ai được Ta chọn thì gậy của nó sẽ đâm chồi. Hôm sau ông Mô-sê tới Lều Chứng Ước, thì kìa, cây gậy của ông A-ha-ron thuộc gia tộc Lê-vi đã đâm chồi, trổ bông và kết trái hạnh đào ... ĐỨC CHÚA phán với ông Mô-sê: “Hãy đưa cây gậy của A-ha-ron đặt lại trước Chứng Ước, để lưu trữ như dấu chỉ cảnh cáo những đứa phản loạn. Như thế ngươi sẽ làm tiêu tan không để thấu tới Ta những lời chúng kêu ca lẩm bẩm; và chúng sẽ khỏi phải chết.” (Ds 17, 16-17. 20-23. 25).

Người viết dịch điều Giê-rê-mi-a thấy được là một nhánh cây Hạnh Đào[51]. Cách dịch này được NAB, BGT đồng thuận, bản BFC cũng dịch cây Hạnh Đào nhưng họ giải thích thêm là cây Canh thức, riêng Nhóm GKPV dịch điều Giê-rê-mi-a thấy là “cây canh thức”. Xét theo ngữ nghĩa, cây Hạnh Đào chính xác hơn vì “שָׁקֵד” là danh từ, giống đực, số ít, ở trạng thái tuyệt đối và chỉ có một nghĩa duy nhất là “cây Hạnh Đào” (Almond)[52]. Cây Canh Thức là ý nghĩa biểu tượng của cây Hạnh Đào, và nếu chuyển ngữ là cây Canh Thức ở đây sẽ không làm sáng tỏ được ý nghĩa và điều độc đáo của câu 12, điều Đức Chúa nói và giải thích với Giê-rê-mi-a.

3.     Và Đức Chúa đã nói với tôi: “Ngươi đã thấy đúng, bởi vì Ta đang canh thức trên những lời của Ta để thực hiện những lời đó.

3.1 Ngươi thấy đúng “הֵיטַ֣בְתָּ לִרְא֑וֹת”

Đức Chúa xác nhận “ngươi đã thấy đúng”. Trước nhất là thấy đúng sự vật mà Thiên Chúa mời gọi ông nhìn: “שָׁקֵד” (cây Hạnh Đào) vì động từ “יטב” được sử dụng ở thì perfect, dạng hiphil, cho thấy hành động hay việc thấy của Giê-rê-mi-a là thấy hoàn hảo trên đối tượng nhìn, bằng chứng là được Đức Chúa khen là tốt, là đúng. Nhưng, điều lạ và cũng là điều đặc biệt ở đây: tại sao điều Giê-rê-mi-a thấy đúng mà Đức Chúa lại phải giải thích ở phân đoạn tiếp theo? Như thế, thấy đầu tiên của Giê-rê-mi-a là điều thấy hoàn hảo về mặt thể lý. Điều thấy thứ hai, mang ý nghĩa biểu tượng, ý nghĩa mặc khải phải được Thiên Chúa giải thích khai sáng cho ông.

3.2 Bởi vì Ta đang canh thức trên những lời của Ta để thực hiện những lời đó.

Điều độc đáo trong câu này, điều mà Đức Chúa giải thích cho Giê-rê-mi-a “כִּֽי־שֹׁקֵ֥ד” (bởi vì ta đang canh thức), xem ra không ăn nhập gì với điều Giê-rê-mi-a thấy là cây Hạnh Đào. Như thế, xem ra cách dịch thấy cây Canh Thức có lẽ sẽ hợp lý hơn. Nhưng không phải vậy, đây là một lối chơi chữ trong tiếng Hebrew: danh từ “שָׁקֵד” (cây Hạnh Đào), và động từ “שׁקד” (thức canh, canh thức) giống nhau có cùng chung ba phụ âm. Điều đó cho thấy, Giê-rê-mi-a thấy đúng sự vật là cây Hạnh Đào vì dùng dưới dạng danh từ, nhưng Đức Chúa giải thích cho ông biết ý nghĩa lại bằng động từ, cho nên hình ảnh nhánh cây đó trở thành hình ảnh “Đức Chúa đang canh thức”, đang bận tâm. Đây cũng là điều Giê-rê-mi-a cảm nhận và chỉ ra một ngôn sứ thật cần phải có đủ các điều kiện: Thấy và Nghe từ miệng Đức Chúa (Gr 23,16).

Động từ “שׁקד” được sử dụng dưới dạng phân từ, giống đực, số ít, trạng thái tuyệt đối, có chủ ngữ là Đức Chúa “אֲנִי”[53]. Chính vì thế trong ngữ cảnh này, “כִּֽי־שֹׁקֵ֥ד אֲנִ֛י” sẽ được hiểu là: Ta đang canh thức “I (am) watching”.

Thêm một điều độc đáo thứ hai trong phân đoạn sau này là cấu trúc đóng khung, một cấu trúc cũng rất thường gặp trong tiếng Hebrew, với cấu trúc này làm nổi bật lên điều Đức Chúa đang canh thức hay nỗi bận tâm của Ngài: “עַל־דְּבָרִ֖י לַעֲשֹׂתֽוֹ”. Những lời của Ta “דְּבָרִ֖י” là trung tâm: Đức Chúa canh thức trên những lời của Ngài “דְּבָרִ֖י” và đồng thời việc Ngài hành động để những lời của Ngài “דְּבָרִ֖י” được thực hiện. Cấu trúc được đóng khung như sau:

Đức Chúa đang canh thức trên

NHỮNG LỜI CỦA NGÀI

Đức Chúa thực hiện

Tóm kết 3: phần này gồm hai ý chính:

Thứ nhất, một ngôn sứ thật ngoài được thấy ra như Giê-rê-mi-a đã thấy, cần phải thêm điều kiện được nghe từ miệng Đức Chúa như Giê-rê-mi-a được nghe giải thích.

Thứ hai, Đức Chúa đang canh thức trên những lời của Ngài để thực hiện những lời đó.

NỘI DUNG VÀ Ý NGHĨA

I.                Nội dung:

Gr 1,11-12 là một đơn vị bản văn hoàn chỉnh. Nếu xét nội dung của chính nó, đây là một hội thoại thân tình như hai người bạn giữa Đức Chúa và Giê-rê-mi-a. Và hơn một người bạn, Đức Chúa vừa là một người thầy và vừa là Đức Chúa của ông, Ngài giải thích cho ông biết ý nghĩa của điều ông thấy và đó cũng là điều Đức Chúa bận tâm. Trước đó ông đã sợ khi được Đức Chúa mời gọi, và đặt ông làm ngôn sứ “để ông đứng đầu các dân các nước, để nhổ, để lật, để hủy, để phá, để xây, để trồng.” Sau khi ông đã thấy và đã được Đức Chúa chia sẻ nỗi bận tâm của mình (Gr 1,11-12), những trình thuật tiếp theo sau đó cho thấy ông đã đón nhận, tận tuỵ và thi hành sứ vụ ngôn sứ của mình để chia sẻ nỗi bận tâm của Thiên Chúa, để lời Ngài được thực hiện.

Và xét nội dung bản văn trong ngữ cảnh chương I, bản văn Gr 1,11-12 trở thành tâm điểm, làm nổi bật điều bận tâm của Đức Chúa không chỉ ở sách Giê-rê-mi-a, mà còn xuyên suốt mãi đến bây giờ.

A - Có lời Đức Chúa mời gọi Giê-rê-mi-a và ông sợ, Đức Chúa động viên ông “đừng sợ” (c.4-10)

-        B- Có lời Đức Chúa mời gọi ông thấy và giải thích cho ông điều Đức Chúa đang canh thức, bận tâm (c. 11-12)

A - Có lời Đức Chúa mời gọi ông lại thấy và động viên ông đừng sợ vì “Ta ở với ngươi” (c.13-19)

Như thế, ơn gọi và sứ vụ của Gê-rê-mi-a rất đặc biệt. Ông là một ngôn sứ thật được Đức Chúa gọi cách đặc biệt, được Đức Chúa đặt để và sai đi. Lời của ông là lời của Đức Chúa (Gr 1,7.9.17). Ông mang lấy điều bận tâm của Đức Chúa, ông cùng Đức Chúa canh thức trên những lời của Ngài trong sứ vụ ngôn sứ: sẵn sàng để nhổ, để lật, để hủy, để phá. Bên cạnh loại trừ những điều xấu, điều tội đi ngược lại với những lời của Đức Chúa, sứ vụ của ông cũng “để xây, để trồng”, vun vén cho những lời của Ngài được thực hiện.

II.               Ý nghĩa:

Bản văn Gr 1,11-12 là một hội thoại tuy ngắn, nhưng đem lại rất nhiều ý nghĩa:

Với trình thuật J, diễn đạt cho chúng ta thấy Đức Chúa (YHWH) là một Thiên Chúa rất gần, luôn đồng hành cùng dân, luôn canh thức, bận tâm vì con người hay bội tín, chạy theo các thần hư ảo.

Trình thuật cũng cho thấy một Thiên Chúa luôn trung tín với giao ước. luôn luôn canh cánh trong lòng, làm sao để con người luôn tuân giữ lời của Ngài để họ được sống, được hưởng lời hứa của giao ước.

Thiên Chúa muốn nên nghĩa thiết với con người được ví như vợ chồng (Gr 2,2; 3,1). Nhưng con người luôn quay lưng lại với Ngài, ngoại tình đi theo những thần hư ảo để trở nên hư ảo (Gr 2,5.28). Không bỏ rơi con người, để cảnh báo và mời gọi con người về lại với mình để được thừa hưởng lời hứa của giao ước, Thiên Chúa đã kêu gọi những ngôn sứ qua các thời kỳ khác nhau, và đến thời đến buổi, Ngài sai chính Con Một của Ngài là “Lời” của Ngài đến và ở cùng nhân loại.

Điều bận tâm của Thiên Chúa được Ngài nói cho Giê-rê-mi-a, hình ảnh đó gợi đến hình ảnh Đức Giêsu Ki-tô nói với các môn đệ của Ngài: “Thầy gọi anh em là bạn hữu, vì tất cả những gì Thầy nghe được nơi Cha Thầy, Thầy đã cho anh em biết.” (Ga 15,15). Điều này một lần nữa cho thấy, Thiên Chúa xem trọng con người, xem như những người bạn, Ngài chia sẻ không giấu diếm những nỗi bận tâm của mình.

Ơn gọi Giê-rê-mi-a cũng là ơn gọi của mỗi Ki-tô hữu. Thiên Chúa qua Đức Giêsu Ki-tô, Ngài đã mở cả cạnh sườn mình ra (Ga 19,34; 20,27) để mọi người thấy điều “khát” khao của Thiên Chúa (Ga 19,28), mời gọi con người hãy ăn năn sám hối và tin vào “lời của Ngài” là Đức Giêsu Ki-tô thì sẽ được sự sống đời đời (Ga 17,3; 20,31). Điều giờ đây là lời đáp trả và loan báo Tin Mừng của mỗi người Ki-tô hữu chúng ta để lời của Ngài hay ý Cha được thực hiện dưới đất cũng như trên trời (Mt 6,10).

 

DANH MỤC THAM KHẢO

 

1.     Biblia Hebraica Stuttgartensia.

2.     Nhóm CGKPV. Kinh Thánh Lời Chúa Cho Mọi Người. Hà Nội: Tôn Giáo, 2019.

3.    Nova Vulgata. Novum Testamentum.

4.    The New American Bible. USA: Catholic Bible Press, 1987.

5.     Brad Haugard. Biblical Names and their Meanings. Hitchcock's New and Complete Analysis of the Holy Bible, 1800s.

6.     Chantal Reynier, chuyển ngữ Thiên Hựu, Xuân Hùng. Để Đọc Các Ngôn Sứ. HCM: Phương Đông, 2017.

7.     David Noel Freedman. The Anchor Bible Dictionary. New York: Doubleday, 1992.

8.     Holladay. Hebrew and Aramaic Lexicon of the OT.

9.   Lytton John Musselman. A Dictionary of Bible Plants. USA: Cambridge University Press, 2012.

10. Mark J. Boda and J. Gordon McConville. Dictionary of the Old Testament Prophets. USA: IVP Academic, 2012.

11. Nguyễn Ngọc Rao. Tìm Hiểu Các Sách Ngôn Sứ.

12. Nguyễn Văn Hội. Giêrêmia. HCM, HVCG, 2025.

13. Phạm Quốc Tuấn. Tìm Hiểu Ngũ Thư. HCM: HVCG, 2024.

14. Raymond E. Brown, Joseph A. Fitzmyer, Roland E. Murphy. The New Jerome Biblical Commentary. India Bengaluru: Theological Publications, 2022.

15.  Strong.s Exhaustive Concordance. Hendrickson Publishers.

16. The New Interpreter’s Bible Commentary, Volume IV. Nashville: Abingdon Press, 2015.

17. Thomas Lambdin. Introduction to Biblical Hebrew. New York: Scribner’s, 1971.

18. Tremper Longman III and Raymond B. Dillard. An Introduction to the Old Testament. Grand Rapids, Michigan: Zondervan, 2006.